mixxt

mixxt üyesi değil misin?

mixxt'e hoş geldin!

TEVELLA, TEBERRA VE MEHDİ KAVRAMLARI ÜZERİNE

link this post 21.06.2009 yazıldı
  • To top
ALEVİ İSLÂM ANLAYIŞINDA TEVELLA, TEBERRA VE MEHDİ
KAVRAMLARI ÜZERİNE

Muzaffer DOĞANBAŞ
Araştırmacı-Sanat Tarihçi



Uzun süredir gündemde olan ve güncelliğini yitirmeyen bir olgu olarak üzerinde tartışılan ve tanımlanmaya çalışılan Alevi-İslam anlayışı ne yazık ki özgün hali ile ortaya konulup,tanımlanabilmiş değildir. Bu cümleden kasıt Alevi-İslam tanımının henüz yapılmadığı veya ne olduğunun bilinmediği gibi algılanmamalıdır. Burada anlatılmak istenen Alevilik adına konuşanların büyük bir çoğunluğunun ya Aleviliği yetersiz derecede bildiği ya da bilerek konuyu çarpıtıp falan ya da filan yerlere bağlama-yamama çabası içerisinde olduklarıdır.




Alevilik her ne kadar sözlük anlamı itibariyle “Hz. Ali’yi seven, yandaşı olan” diye tanıtılıyorsa da bu tanım yetersiz ve derinliğine bir tanım olmadığı için bir takım kelime oyunlarının yapılmasına uygun bir zemin oluşturmaktadır. Örneğin bazılarının dediği gibi “Ali’yi sevmek Alevilikse,ben herkesten çok Aleviyim” türünden kelime oyunlarıyla insanlar aldatılabilmekte.

Alevi olabilmek için sadece Hz. Ali’yi sevdiğini sözlü olarak ifade etmek yeterli değildir. Bu noktada şu kısa bilgiyi vermekte yarar vardır. Alevi sözcüğü her ne kadar kelime anlamı itibariyle Hz. Ali’yi seven ve yandaşı olan gibi anlamlarda kabul ediliyor ise de,sözcük anlamıyla Alevi;Hz. Ali’nin soyundan gelen kişilere verilen özel bir isimdir. Yani Seyyidlere Alevi denilir. Örneğin 12.yüzyılda yaşamış olan Feridüddin-i Attar İlahiname adlı eserinde,Alevi sözcüğünü soy mensubiyeti anlamında kullanmıştır.[1] Hz. Ali’nin yandaşlarına ise,Ali şiası (Şia-yı Ali) ya da şii denilmektedir. Günümüze kadar gelindiğinde ise,Alevi sözcüğü tarihsel süreç içerisinde şii sözcüğünün anlamını yüklenerek daha çok Anadolu’daki Caferilere özgü bir tanımlama durumuna gelmiştir.
Bu genel açıklamalardan sonra gelelim Alevi-İslam anlayışındaki temel kavramlara. Bu kavramlar,Alevi-İslam anlayışı ile başta Ehlisünnet anlayışı olmak üzere diğer İslami anlayışlar arasındaki temel farklılıkları oluşturmaktadır. Bu kavramların en belirleyici olanları aşağıya çıkarılmıştır.

TEVELLA VE TEBERRA ÜZERİNE :

Tevella ve Teberra sözcükleri Arapça olup,birbirine zıt olan anlamları içermektedir.
Tevella : Hz. Ali’yi ve Ehl-i Beyti sevmek[2],onları sevenleri sevmek ve dost edinmek anlamlarını içermektedir.
Teberra : Uzak durma,sevmeyip yüz çevirme[3],Hz. Ali ve Ehl-i Beyt düşmanlarına düşman olmak ve onlardan uzaklaşmak demektir.
Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı üzere,Tevella ve Teberra Alevi-İslam anlayışının belirleyici kavramlarından biridir. Buradan hareketle denilebilir ki,Hz. Ali’yi ve Ehl-i Beyt’i sevmek onların düşmanlarından yüz çevirmek ve onlardan uzaklaşmayla olur.
Tevella ve Teberra’nın temel dayanağı Kuran-ı Kerim ve Sahih Hadislerdir. Kuran-ı Kerim Şura Suresi 23.Ayet (Kurba Ayeti) Ehl-i Beyt sevgisini farz kılmıştır. Ayeti meali şöyledir :
“...Ey Peygamberim de ki : ‘Ben bu tebliğ hizmetime karşılık yakın akrabama sevgi saygıdan başka hiçbir şey istemiyorum...” [4]
Sahih Hadisten örnek vermek gerekirse bu konuda neredeyse sayılamayacak kadar çok kaynak vardır.[5] Bu kaynaklardan biri olan İmam Nesai’den naklen Gadir-i Hum Hadisini örnek vermek gerekirse, şöyle ki : Hz. Peygamber,Veda Haccı dönüşü Gadir-i Hum denilen yerde konaklamış ve orada bulunan sahabelerine şöyle buyurmuştur :
“...Şüphesiz Allah benim mevlamdır. Ben de her müminin velisiyim...” dedikten sonra Ali’nin elinden tutup şöyle buyurdu : “...Ben kimin velisi isem bu da onun velisidir. Allahım bunu seveni sev; buna düşman olana sen de düşman ol !...” [6]
Yine Hz. Muhammed’in,Hz. Ali hakkında söylemiş olduğu “Seni ancak mümin olan sever,senden ancak başkası değil münafık olan nefret eder.” [7] hadisi de Tevella ve Teberra anlayışını net bir şekilde ortaya koymaktadır.
Tevella ve Teberra,Kuran ve Hadis dışında bilinen bir çok Alevi kaynak kitaplarında da işlenmiştir. Bu konuda Nehc’ül Belaga,İmam Cafer Sadık Buyruğu,Hüsniye,Virani Risalesi ve Alevi ozanlarının deyişleri örnek gösterilebilir.
Bu özet değerlendirmeler ışığında Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisini Tevella ve Teberra ölçütüyle değerlendirmek gerektiği ortaya çıkmaktadır. Çünkü,Hz. Ali’yi sevmek demek aynı zamanda ona düşman olanlara düşman olmakla mümkün olabilir. Yine Hz. Ali’yi sevmek demek halk ozanı Virani’nin deyimiyle “Hz. Ali’nin imametine ikrar vermekle” [8] olur. Yoksa Hz. Ali’yi dördüncü halife olarak kabul etmekle onu sevdiğini iddia etmek aldatmaca olur. Ayrıca Ehl-i Beyt’i sevmek demek Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin ile Hz. Mehdi’ye kadar olan Oniki İmam’ın velayet ve imametini tanımakla olur. Aksi takdirde Ehl-i Beyt’i sevdiğini iddia edipte onların imametini tanımayıp,zalim Emevi ve Abbasi halifelerinin hilafetini meşru görmekle olmaz.
Sonuç olarak,yine halk ozanı Virani’nin dediği gibi “...Allah’ın birliğine,Hz. Muhammed’in nübüvvetine ve Hz. Ali’nin imametine ikrar vermeyi...” [9] esas alarak Alevilik tanımı yapmaya çalışmak -kaynaklar ölçü alındığında- en doğru yaklaşım olacaktır. Bununla birlikte tarihsel süreç içerisinde çeşitli yollarla Alevilik bünyesine girmiş olan bazı kültürel değerleri Alevi-İslam’ın inanç temelleriyle karıştırmamak ve onları Alevi-İslam inanç temellerinin önüne koymamak gerekmektedir. Aksini iddia etmek Aleviliğin inanç temellerini yok saymak ve Aleviliği ne olduğu belirsiz bir anlayış haline getirmekle özdeş olur.
21.yüzyıl içerisinde bulunduğumuz şu günlerde ayrılık ve farklılıkları kanıksayıp,onları değiştirmeye çalışmadan,oldukları gibi kabul ederek hoşgörü ve kardeşlik ortamı içerisinde bütün insanlığın dostça kucaklaşması kadar gerekli ve güzel bir zemini oluşturmak bütün insanlığın görevidir.


MEHDİ KAVRAMI ÜZERİNE :

Mehdi kavramını ele alırken, onu toplumların bunalım anlarında beklentisi içine girdikleri bir kurtarıcı gibi değerlendirmemek gerekir. Çünkü, böyle bir yaklaşım mantığı sadece mehdi kavramı konusunda değil, dinin diğer kavramlarında da bireyi ve toplumu yanlış noktalara götürebilir.
Mehdi kavramını diğer bir çok kavramda olduğu gibi dinin kendi mantığı içerisinde ele alarak değerlendirmek gerekmektedir. Bir araştırmacı olarak konuya böyle bir tavırla yaklaşım göstermek her şeyden önce bilimsellik ölçülerine saygının bir gereğidir.
Konuya bakış mantığını belirttikten sonra gelelim mehdi kavramına. Mehdi Arapça “hedy” kökünden gelmekte olup, sözlük anlamı itibariyle hidayete eren manasına gelmektedir.[10] Mehdi kavramı İslam’ın özellikle Şii ve Alevi anlayışı içerisinde temel bir dinamik olarak bulunmaktadır. Yani Mehdi; Hz. Peygamber sonrasında, Peygamberin Ehl-i Beyt’inden olan ve Oniki İmamlar olarak bilinen silsilenin son halkasıdır. O, on birinci imam Hasan-ül Askeri’nin (846-874) oğlu ve aynı zamanda O’ndan sonra gelen on ikinci ve son imamdır. O, aynı zamanda sahib-ül zamandır.
Kuran-ı Kerim’de Mehdi kavramına işaret eden bazı ayetler vardır. Bu nedenle Kuran’da Mehdi diye bir şey yoktur diyenlerin bu ayetleri çok iyi incelemeleri gerekmektedir. Bununla birlikte diyelim ki, bu konuda Kuran’da herhangi bir ayet yoktur. O zaman Kuran’da olmayıp da dinin ölçüleri içerisinde kabul edilen bazı uygulamalara ne diyeceğiz? Örneğin, Kuran’da namazın beş vakit olduğu da belirtilmemiştir, Kuran’da orucun kaç gün tutulacağı da ifade edilmemiştir, Miraç olayı da sanıldığı ve söylenildiği gibi Kuran’da geçmemektedir. Kuran’da 124 bin nebinin adı geçmemektedir. Ayrıca Kuran’da erkek çocukların sünnet olmasıyla ilgili de herhangi bir ayet bulunmamaktadır. O zaman bunlara ne diyeceksiniz ?
Yukarıdaki bu soruların muhatabı kuşkusuz her şeyi açık ve net bir şekilde sadece Kuran’da arayanlardır. Ama bu zihniyetin sahibi olan insanlar işine geldiği zaman Kuran’da olmayan veya açıkça ifade edilmeyen bir çok konuyu kendi bakış açılarına göre açıklayıp ve çok netmiş gibi ifade edebilmektedirler. Böylelikle kendi ileri sürdükleri düşüncelerle çelişmektedirler. Örneğin Hz. Peygamberin Mekke’den Medine’ye hicreti sırasında sığındığı mağaradaki olayları anlatan Tevbe Suresinin 40. Ayetinde Ebubekir adı geçmediği halde, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kuran mealinde bu isim geçiyormuş gibi belirtilmiştir. [11] Ama ne hikmetse konu dolaylı veya açıktan Ehl-i Beyt’le ilgiliyse nedense bu ya görmezlikten geliniyor ya da tahrif ediliyor. Örneğin aynı Kuran mealinin indeksinde Ehl-i Beyt ifadesine rastlanmıyor bile. Oysa Ehl-i Beyt kavramı Ahzab Suresi 33. Ayette çok net bir şekilde ifade edilmiş ve Şura Suresi 23. Ayette Ehl-i Beyt’e sevgi ve muhabbet farz kılınmıştır.
Kuran’da Mehdi kavramına dönülecek olursa; Kuran-ı Kerim, gaybi haberler ve olgular hakkında genel ifadeler kullanmaktadır. Bu nedenle de Mehdi’nin adı açıkça ifade edilmemiştir. Bununla birlikte Mehdi kavramına değinen bazı ayetler bulunmaktadır. Örneğin; Zuhruf Suresi 61. Ayette bu konuya değinilmiştir. Ayetin meali şöyledir :
“O, kıyametin kopacağını bildirir; o saatin geleceğinden şüphe etmeyin, bana uyun, bu doğru yoldur.” [12]
Mehdi inancı Sünni-İslam’da da vardır. Günümüzde yapılan Mehdi tartışmalarında bu inancın İslam’da bulunmadığını, bunun bir İsrailiyat olduğunu söyleyen eski Diyanet İşleri Başkanı Süleyman Ateş yazdığı İslam İlmihali kitabında konu hakkında kendisiyle çelişecek şu ifadeleri belirtmektedir :
“...Aslında Sünni Müslümanlar arasında da bir “Mehdi” inancı vardır. Fakat bu inanç, kaybolan bir insanın ortaya çıkacağı şeklinde değildir. Mehdi son zamanda bir anne-babadan doğup yetişecek, Peygamber neslinden bir insandır...” [13]
Mehdi kavramının sağlam kaynaklara dayanmadığı görüşünde olan Süleyman Ateş, yine de bu inancın Sünniler arasında da bulunduğunu açıkça ifade etmektedir. Fakat nedense Süleyman Ateş gibi insanlar milyonların karşısında gerçekleri söylemekten kaçınmaktalar. En azından yazdıkları ile konuştukları bazen birbirini tutmamaktadır.
Oniki İmam ve Mehdi inancı konusunda araştırmalar yaparak bu araştırmasını yayınlatan Prof. Dr. Mustafa Öz, kitabında; Mehdi inancıyla ilgili olarak Sünni-İslam’ın hadis kitaplarında nakledilen bazı hadislere dayanarak şu değerlendirmeyi yapmaktadır :
“...Sünni hadis mecmualarında Ehl-i Beyt’ten olan, ismi Hz. Peygamber’in ismine uyan bir kişinin Araplara hakim olacağı, dünyanın zevaline bir gün bile kalsa Allah’ın o günü, o şahsın ortaya çıkması için uzatacağı, Mehdi’nin Fatıma evladından olacağı... Mehdi’nin Hz. İsa’dan başkası olmadığı...” [14]
Verilen bu bilgiler Sünni-İslam’ın Kütüb-i Sitte olarak da bilinen altı temel hadis kitabından olan Ebu Davud, İbni Mace ve Tirmizi’nin hadis kitaplarında geçmektedir.15]
Mehdi inancı tarih boyunca istismar edilmiş bulunan kavramlardan biridir. Ve ne yazık ki bugünde edilmekte. Tarihsel süreç içerisinde yapılan istismarların daha çok bu yolla yandaş toplamak amacına yöneliktir. Yapılmış olan istismarlar bile Mehdi kavramının dayandığı gerçekliğin bir ifadesidir. Zaten gerçeklik temeline dayanmayan bir inancın istismarı da olmaz.
Mehdi olgusu, Alevi-İslam inancını işleyen düvazimamlarda ağırlıklı bir şekilde işlenmiştir. Başta Pir Sultan Abdal olmak üzere Hatayi, Kul Himmet, Nesimi, Yemini ve Virani gibi bir çok halk ozanı tarafından büyük bir ustalıkla işlenen bu düvazimamlarda; Hz. Ali’den başlayarak Hz. Mehdi’de son bulan Oniki İmamlar anılır ve onların faziletleri şiirin kendine özgü yapısı içinde kısaca işlenir. Örneğin Pir Sultan Abdal’a ait bir düvazimamın son dörtlüğünde konu çok açık bir şekilde şöyle ifade edilmiştir :

“Pir Sultan’ım tamam oldu sözümüz
Oniki İmam’a bağlı özümüz
Muhammed Mehdi’ye var niyazımız
Kalma günahlara, mürvet ya Ali” [16]

Kul Himmet’e ait bir düvazimamın son dörtlüğünde ise, şöyle ifade edilir :
Coştu Kul Himmet’im coştu
Muhammed Mehdi’ye ulaştı
Pir elinden bade içti
Ser çeşmeden kandın gönül” [17]

Hazır söz deyiş ve düvazimamlardan açılmışken, burada şunu belirtmekte yarar vardır. Bir televizyon programında[18], deyiş formunda yapılmış bir beste kastedilerek, “yetiş ya Muhammed, yetiş ya Ali” tarzındaki bazı ifadelerin şirk olup olmadığı sorulduğunda, orada bulunan bir “hoca” yanıt olarak bunun şirk olduğunu ifade edebilmiştir. Böylesi değerlendirmeleri doğrusu dinlemek bile insana acı vermektedir. Çünkü, gerek halk edebiyatını ve gerekse de Alevi-İslam’daki Muhammed ve Ali kavramlarını anlamaktan uzak, tabir caizse mızraklı ilmihalin dar kalıpları içerisinde İslam’ı ve dünyayı anlamaya çalışan insanların bu tip yorumları karşısında üzülmemek elde değil.
Özetle; Alevi-İslam anlayışı içerisinde temel bir dinamik olarak Mehdi inancı yer almaktadır. Bununla birlikte İslam’ın farklı ekolleri içerisinde bu inancın olmadığı veya en azından bu inancın imanın esaslarından olmadığı belirtilerek bunun üzerine çeşitli yorumlar yapılabilir. Fakat bu yorumları İslam’ın genel bir kabulü gibi sunmak ve bunu da Alevilere söz hakkı vermeden noktalamak Anadolu’da yaşayan Alevilerin inançlarını İslam dışı gibi göstermek olur ki, bu da adalet ve insaf ölçüleriyle bağdaşmaz.

DİPNOTLAR

[1] Feridüddin-i Attar, İlahiname, s.66-67, Abdülbaki Gölpınarlı Çevirisi
2 DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, s.1324
YEĞİN, Abdullah, (Heyet), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Büyük Lügat, s.1005
3 DEVELLİOĞLU, Ferit, a.g.e., s.1253
YEĞİN, Abdullah, (Heyet), a.g.e., s.958
4 ÖZTÜRK, Yaşar Nuri, Kur’an’ın Temel Kavramları, s.101, 316
5 YAĞMURLU, Mustafa, Hz. Ali, s.68’den naklen : İ.Hacer’il-Askalali, Tehzib 7:327;El-İsabe fi Temyiz’is-Sahabe, 4:159;
Suyuti, Tarih’ul Hulefa, 114;Abd’il-Birr, el-istiab, 2:243;İbn-i Kesir, el-Bidaye ve’n-Nihaye, 5:214;İbn-i Esir, Üsd’ül-Ğabe
3:307, 5:205;İ.Hanbel, Müsned :4:281;İ.Mace, Sünen:H.No:116;Nesai, Hasais, 16;Er-Riyaz’ün-Nazara:2:169;
Fahr-i Razi, Tefsir, 3:236;Tefsir’ül-Menar, 6:464;Hakim, Müstedrek 3:110;İmam-ı Gazali, Sir’ul-Alemin 9;Buhari, Tarih:
1:375;Mes’udi, Müruc’üz-Zeheb:2:11.Sayıları 100’ü aşan muhaddis, müfessir ve tarihçi tevatüren rivayet etmiştir.
6 İmam Nesai, Kitab-ı Hasais-i Emirelmüminin Ali Bin Ebi Talib (Hadislerle Hz. Ali), s.66-67, Naim Erdoğan Çevirisi
7 Hz. Ali, Nehc’ül Belaga, s.399
İmam Nesai, a.g.e., s.84
8 Virani Risalesi, s.267
9 a.g.e., s.267
10 DEVELLİOĞLU,Ferit,Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat,s.602
11 Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı (Meal),Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları,14. Baskı,s.192
12 Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı (Meal) Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları,14. Baskı,s.493 Bu ayetin mealini Yaşar Nuri Öztürk “Hiç kuşkusuz o,kıyamet saati için bir bilgidir. O halde sakın o saat hakkında şüpheye düş- meyin;bana uyun. Dosdoğru yol budur.” Şeklinde vermekte,Elmalılı Hamdi Yazır ise, “Ve hakikat (şu ki) : O (kıyamet) saat (i) için bir ilimdir,onun için sakın o (kıyamet) saatin(in) geleceğinde(n)şek (ve şüphe) etmeyin de bana tabi olun;işte bu,yegane doğru yoldur.” biçiminde ifade etmektedir.
13 ATEŞ,Süleyman,Yeni İslam İlmihali,s.25
14 ÖZ,Mustafa,İmamiyye Şiasında Onikinci İmam ve Mehdi İnancı,s.35-36
15 ÖZ,Mustafa,a.g.e.,s.36
16 ÖZTELLİ,Cahit,Pir Sultan Abdal,s.88
17 ÖZTELLİ,Cahit,Pir Sultan’ın Dostları,s.161
18 05.01.2001 gecesi Kanal 7‘de yayınlanan Ahmet Hakan’ın sunduğu program



Not: 19. SAYI - Guz 2001
  • İstatistikler: 1 Mesajlar | 334 Görüntüleme

Buradan giriş yap:

Not a member of this network?

Alternative logins

You can use an account of a third party.

Komünite detayları

  • Search for:

  • Komünite adı

    Oniki-Imam-Yolu
    Foruma hoşgeldiniz

  • Kurucu

    Oniki Imam Yolu Yön.

  • Kuruluş

    12.11.2008

  • Members

    50

  • Dil

    Türkçe